Praga 1757

W historii wojen XVIII w. wystąpiła interesująca prawidłowość. Co dwanaście lat od 1709 r. z każdą z kolejnych dat (1709,1721, 1733,1745, 1757, 1769, 1781,1793 i 1805) wiązały się wydarzenia tak istotne, że jeśli uwzględnić zestawienia rozpoczęte od innego roku, np. 1701, 1702 itd., aż do 1712 włącznie (czyli ostatnia data to 1808 r.), okazałoby się, że zestawienie od 1709 r. jest absolutnie bezkonkurencyjne.

John Frederick Fuller, wybitny historyk wojskowości, w monumentalnym dziele o decydujących bitwach cywilizacji zachodniej od Salaminy po II wojnę światową uwzględnił 67 batalii. Aż 13 z nich przypadło na okres 1701-1808, z tego siedem odbyło się pod wskazanymi wyżej dziewięcioma datami zestawienia od 1709 r., a tylko sześć w ciągu pozostałych 99 lat - od 1701 r. do 1808 r. I W 1709 r. w toku wojny o sukcesję hiszpańską (1701-1714) odbyła się bitwa pod Malplaquet, największa w XVIII w. Walczyło w niej 200 tys. żołnierzy, z czego straty walczących wyniosły 40 tys. Dopiero po stu latach bitwa pod Wagram z 1809 r. przewyższyła Malplaquet swoim rozmachem. W 1709 r. odbyła się jednak także bitwa pod Połtawą, przełomowa w Wielkiej Wojnie Północnej (1700-1721). Ponieważ pogrzebała ona mocarstwowość Szwecji i oznaczała wejście Rosji do grona mocarstw, w zasadzie zawsze uwzględniana jest w zestawieniach decydujących bitew w dziejach świata.

Rok 1721 to zakończenie Wielkiej Wojny Północnej (1700-1721), która prócz wskazanych już zmian pozycji Rosji i Szwecji doprowadziła do uzależnienia Rzeczypospolitej od jej wschodniego sąsiada.

Z kolei 1733 r. wraz z wybuchem wojny o sukcesję polską (1733-1735) oznaczał początek 30-letniej epoki wielkich konfliktów zbrojnych, jaka nastąpiła, gdy mocarstwa Europy odpoczęły po wojnach epoki Ludwika XIV z lat 1667-1714. Z upływem kolejnych dwunastu lat następuje 1745 r. Jest to rok najbardziej intensywnych działań zbrojnych wojny o sukcesję austriacką (1740-1748), z bitwami pod Fontenoy, Strzegomiem i Dobromierzem, Soor oraz Kesse1sdorfem.

Najbardziej interesującym nas rokiem 1757 zajmiemy się nieco później, więc przejdźmy do 1769 r., kiedy to tylko z pozoru nic istotnego się nie zdarzyło, bo przecież narodził się "Bóg wojny" Napoleon Bonaparte, przez wielu specjalistów uważany za najwybitniejszego wodza w dziejach.

Rok 1781 przyniósł rozstrzygnięcie wojny o niepodległość kolonii angielskich w Ameryce. Zdecydował o tym sukces floty francuskiej w zatoce Chesapeake, a następnie kapitulacja wojsk brytyjskich w Yorktown. Wskutek tych wydarzeń mogły powstać Stany Zjednoczone, nic więc dziwnego, że Fuller uwzględnił Chesapeake i Yorktown wśród decydujących bitew w dziejach świata.

Kolejna data to rok 1793, gdy powstała pierwsza koalicja antyfrancuska; wojny Francji z kolejnymi koalicjami, najpierw wojny rewolucji francuskiej, a następnie wojny napoleońskie, obfitowały w wiele ważnych i dramatycznych wydarzeń. Wreszcie w 1805 r. doszło do bitwy pod Austerlitz, bodaj najsłynniejszej z bitew Napoleona, oraz bitwy pod Trafalgarem, która zapewniła Anglii ponadstu1etnią dominację na oceanach i tym samym zupełną supremację kolonialną. Dla Fullera Trafalgar jest jedną z decydujących światowych bitew.

Jeśli uwzględnimy wagę i rozmach wydarzeń militarnych, rok 1757 z pewnością nie jest na ostatnim miejscu wśród wskazanych dat, ale wręcz może konkurować o palmę pierwszeństwa. Żeby bronić tej tezy, trzeba wyjaśnić znaczenie wojny siedmioletniej i pokazać rolę 1757 r. w jej przebiegu.

Wojna siedmioletnia bez wątpienia zajęła niezwykłe miejsce w historii. Przyniosła koniec procesu kształtowania systemu tzw. pentarchii, czyli dominacji pięciu mocarstw - Francji, Austrii, Anglii, Rosji i Prus 3. System ów istniał przez półtora wieku, aż do początku XX w. Wojnę tę uznać można za pierwszą europejską wojnę powszechną, bo objęła ona wszystkie mocarstwa Europy. Następne takie wojny to krótkotrwała wojna Napoleona z Wielką Koalicją (1813-1814), a potem I wojna światowa. Wojna siedmioletnia to także pierwszy zbrojny konflikt mocarstw Europy, w którym rozstrzygnięcia o kluczowym znaczeniu zapadły nie tylko na Starym Kontynencie, ale też poza nim, w Ameryce Płn. i w Azji. Franz Mehring słusznie nazwał ją więc "wojną światową XVIII w ."

Skutki wojny były dalekosiężne. Prusy utrzymały Śląsk, co zadecydowało o mocarstwowości tego państwa 5, które następnie zainicjowało rozbiory Polski i zjednoczyło Niemcy w duchu militaryzmu. Ta ostatnia okoliczność miała kolosalne znaczenie dla I i II wojny światowej. Wojna siedmioletnia miała ogromny wpływ na powstanie Stanów Zjednoczonych. Wskutek wyrzucenia Francuzów z Kanady koloniści angielscy w Ameryce przestali obawiać się Francji, więc obrona przez Koronę Brytyjską nie była już im potrzebna. Związek z Anglią stał się wręcz kłopotliwy, gdyż parlament przerzucał na kolonie dużą część długów wojennych. Sytuację doskonale oddawały słowa polityka angielskiego w 1761 r.:

"Tak więc [...] nie wiem, czy sąsiedztwo Francji nie było najlepszą gwarancją zależności naszych kolonii w Ameryce Północnej od macierzystego kraju, czuję bowiem, że po usunięciu Francuzów, będzie ona stale malała"6. Przykład rewolucji w Ameryce podziałał na Francję, a nadto wojna siedmioletnia w dużej mierze zrujnowała prestiż monarchii francuskiej i jej finanse. Gwoździem do trumny tych ostatnich były zresztą kosztowne działania morskie w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

Wojna siedmioletnia w istotnej mierze przyczyniła się więc do wybuchu rewolucji w 1789 r. Stanowiła też wielki sukces Anglii, która odniosła świetne zwycięstwa w walkach morskich i kolonialnych. Było wśród nich rozstrzygnięcie sporu z Francją o dominację w Indiach. Sukces Anglii dał podstawy pod potęgę kolonialną tego kraju w XIX w., gdy Indie stały się "perłą w koronie" imperium, a w XVIII w. gospodarcza eksploatacja subkontynentu indyjskiego zdynamizowała rewolucję przemysłową. W przebiegu wojny nadzwyczajne miejsce zajął 1757 r. Obfitował on w wydarzenia militarne ogromnej wagi, nacechowane do tego wielkim dramatyzmem i rozmachem. We wspomnianym dziele o decydujących bitwach cywilizacji zachodniej Fuller umieścił w 1757 r. aż trzy batalie.

Były to Plassey, Rossbach i Lutynia 7. Prócz 1757 r. podobny przypadek w pracy Fullera dotyczy tylko 1942 r. Pod Plassey, dzięki zwycięstwu nad wojskiem nababa Bengalu, Robert Clive rozstrzygnął walkę o dominację w Indiach. Jeśli wojna siedmioletnia zachwiała potężnie prestiżem monarchii francuskiej, to mało co tak upokorzyło Francję jak kompromitująca klęska z rąk Fryderyka Wielkiego w bitwie pod Rossbach.

Batalia ta była jedną z dwóch bitew, które uratowały Prusy, gdy w 1757 r. państwo to znalazło się na skraju przepaści. Drugą z tych bitew była bitwa pod Lutynią (w pobliżu Wrocławia), najwspanialsze ze zwycięstw króla Prus. Obie batalie zadecydowały o tym, że Prusy nie przegrały wojny siedmioletniej już w 1757 r. Koniecznie dodać trzeba, że bitwa pod Rossbach, niezwykłe zwycięstwo nad Francuzami, których armie za czasów kolejnych Ludwików najeżdżały, grabiły i upokarzały Niemcy, w istotnej mierze przyczyniła się do narodzin ogólnoniemieckiej świadomości i dumy narodowej.

Wydarzenia militarne z 1757 r. cechował wielki dramatyzm. Na każdym z trzech "frontów" walk w Europie, zatem czesko-śląskim, zachodnim w Hanowerze i Saksonii oraz północnym w Prusach Wschodnich, nastąpiły radykalne zwroty sytuacji, przy czym na najważniejszym z nich, czesko-śląskim, doszło aż do dwóch przełomów. Wypada też dodać, że pod Plassey, Rossbach i Lutynią, wbrew wszelkim zdroworozsądkowym przewidywaniom, zwycięstwo odnosiła strona dużo słabsza.

Rozmach działań wojennych w 1757 r. był taki, że Hans Delbrtick, ojciec nowoczesnej historiografii wojskowej, stwierdził: "Tylko jedna kampania dawnego okresu, z 1757 r., z bitwami pod Pragą, Kolinem, Wrocławiem, Rossbach, Lutynią była zbliżona swoim charakterem do nowoczesnej wojny". Można też dodać, że James Feminore Cooper umieścił tak ważną w dziejach literatury przygodowej powieść jak Ostatni Mohikanin właśnie w realiach wydarzeń wojennych 1757 r. W tym niezwykłym roku były one związane na kontynencie północnoamerykańskim przede wszystkim z oblężeniem fortu William Henry przez wojska francuskie markiza Louisa Josepha de Montcalma i Indian II.