Skoro rodzice nas nie przygotowują do życia w takich kwestiach jak ciało i zdrowie, co dopiero z innymi sprawami.

Katarzyna Miller: Tak, ale na szczęście mamy rówieśników, którzy są w podobnej sytuacji. Bardzo się wspieramy. Chociaż wiadomo, że czasem nie ma nic gorszego, niż rówieśnicy, potrafią załatwić straszliwie. Jest jeszcze kwestia szczęścia, umiejętności wejścia w grupę, radzenia sobie z nią. Mam taką fajną anegdotę: znajomy, gdy miał 12 lat jechał na kolonie spóźniony o tydzień; był świadomy, że tam już wiadomo, kto lideruje, kogo się lubi, kogo się szanuje. Miał niezłego pietra. Przyjechał, gdy akurat karmili i on zobaczył tych chłopaków strasznie wygłodniałych, którzy się na te kanapki rzucili jak zwierzątka. Już wiedział, co zrobi: usiadł spokojnie, ani drgnął, patrzył na nich, ale nic nie jadł, choć był głodny jak cholera. Gdy oni już się nachapali, pytają go: „Ty nie jesz?”, on na to: „Nie potrzebuję”. Już był kimś, już miał wejście. Jak dużo świadomości, jaka intuicja! Ale kto tak potrafi? Ja ciągle słyszę od ludzi, że się gubią, gdy mają do czynienia z dużą grupą. Dlaczego? Dlatego, że rodzice nie pozwolili się konfrontować ze światem. Sami się bali. Niech pani zobaczy, ile jest domów, w których nikt nie bywa. I z których się nigdzie nie wychodzi. Nie poznaje się innych rodzin, innych grup, innych stylów życia.

Siedzą przed telewizorem.

Katarzyna Miller: W telewizji niby pokazywane są różne światy, ale to nie jest własne doświadczenie. Na szczęście teraz ludzie jak ich stać zaczynają wyjeżdżać za granicę, mam klientki, które kupują rodzicom wycieczki. A oni są niezadowoleni: jest za zimno, za ciepło, za blisko, za daleko, za dużo jedzenia, za mało jedzenia, za miękko, za twardo, za dużo, za mało... Tyle ludzi jest z siebie niezadowolonych, że nie potrafią zobaczyć tego, co jest fajne! To jest przekleństwo. Zawsze ściągną resztę w dół.

Pani powiedziała, że te spuszczone kurtyny się dziedziczy. Jeżeli dorosły człowiek  funkcjonował za taką kurtyną, to sam wiele rzeczy przerobi. Dlaczego wtedy – pamiętając, jak było mu ciężko – nie przekaże tej wiedzy dzieciom?

Katarzyna Miller: Ci, co przerobili, przekażą. Cenią to, co zrobili. Ci, co nie przerobili, nie przekażą. Można się przez życie przeczołgać, można robić tylko to, co trzeba i dadzą święty spokój: pokorne ciele dwie matki ssie. Można się przystosować. Tacy ludzie właśnie to przekażą dzieciom. Niektóre dzieci się zbuntują, tyle tylko, że bunt ten jest bardzo drogo okupiony. Bunt jest walką, ale gdy się z walki nie zrezygnuje, będzie nią do końca życia. A w życiu nie chodzi o walkę, ale o współdziałanie i satysfakcję ze wspólnoty, z radości dzielenia się.

Idea, która przyświeca tym książeczkom została wyrażona przez jednego z autorów, że nieustanne martwienie się o siebie jest udręką, a odpowiedzi na wiele pytań są bardzo proste. Okazuje się, że po raz kolejny najprostsze rozwiązania są najlepsze.

Katarzyna Miller: Oczywiście, że tak. Powiem tak: każdą traumę człowiek jest w stanie przeżyć pod warunkiem, że ktoś z nim jest, że ktoś mu wytłumaczy, ukocha, pocieszy, pozwoli się pozbierać. Ludzie się rodzą bardziej wrażliwi i mniej, odporni i mniej silni, ale te rzeczy, które nas spotykają – choroba, śmierć, strata – to jest natura życia. Niech pani sobie wyobrazi sytuację, gdy czteroletnia dziewczynka zostaje zamknięta na trzy dni w pokoju, sama, nie wie dlaczego, dostaje jedzenie od obcych ludzi, a potem ją ktoś zabiera rozdzielając z bratem. Okazuje się, że umarła jej matka, jakaś daleka rodzina przyjechała zająć się wszystkim, dzieci zostały zamknięte, rozdzielone, zabrane przez nieznanych krewnych. Nikt nic tym dzieciom nie powiedział! Dorośli nie myślą o tym, że dziecko przeżywa, mało tego – przeżywa dużo mocniej od nich. Jak może wyglądać potem życie takiego człowieka? Takie rzeczy się dzieją. A z drugiej strony przychodzi do mnie matka i mówi: „Znalazłam pomysł, mojemu synkowi zdechł chomik, to ja podłożę takiego samego. Ja mu chcę oszczędzić cierpienia”. Powiedziałam: „To niech mu pani życia oszczędzi!”. Co on będzie miał z tego życia, jak on nawet nie zazna bólu, straty, prawdy, zrozumienia?

Dla jakiej grupy czytelników są kierowane te książki? Dla najmłodszych mogą być zbyt poważne, a zbyt infantylne dla starszych nastolatków.

Katarzyna Miller: Powiedziałabym, że one są dla wszystkich. Dla tych, którzy chcą je przeczytać. Dla ciekawych, dla otwartych, dla chętnych, dla szukających.

Czy to rodzic powinien wyczuć moment, kiedy rozmawiać z dzieckiem i wtedy podsunąć mu taką książkę czy czekać, aż dziecko zacznie pytać?

Katarzyna Miller: Dzieci same mówią. Dzieci pytają tyle, ile chcą wiedzieć. Rodzic uważny, otwarty na dziecko, odpowiada tyle, ile dziecko pyta. Czasami rodzice robią za dużo, chcą zrobić wykład. Nie trzeba robić wykładów, trzeba odpowiedzieć zgodnie z prawdą. Jak dziecko ma trzy lata i zapyta, skąd się biorą dzieci, niech usłyszy, że z brzucha. O to, skąd się w tym brzuchu wzięły, zapyta za dwa lata.

Ale to trzeba wiedzieć, co i kiedy mówić.

Katarzyna Miller: Jak się chce mieć dziecko, to najlepiej przygotować się do tego. Nie wiem dlaczego wszystkim się wydaje normalne, że jak się chce zrobić prawo jazdy, to trzeba kupić książki i uczyć się zasad ruchu. Dlaczego nie wydaje się rzeczą jeszcze bardziej normalną i niezbędną, wiedzieć, jak się czyta dziecko, czego ono potrzebuje, jakie są jego okresy rozwojowe i co w tych okresach mu będzie potrzebne. Żeby się nie bać!

Wśród tych książeczek są dwie dotyczące polityki: Mała książka o feminizmie i Mała książka o demokracji. Czy to nie za wcześnie, by z dzieckiem rozmawiać o polityce?

Katarzyna Miller: Myślę, że nie. Trzylatek nie będzie tego czytał. Widać po dziecku, co ono chce słyszeć i o czym rozmawiać. Dla jednego siedmiolatka może to być temat, a dla innego  dwunastolatka jeszcze nie. Ważne, że one są, że można do nich sięgnąć. Najpierw dorośli powinni je przeczytać, żeby wiedzieć, bo często są na poziomie pięciolatków.

Wyobraża sobie pani, że te książki byłyby wykorzystywane w szkole, jako pomoc naukowa?

Katarzyna Miller: Tak, oczywiście. Nie miałabym żadnego kłopotu rozmawiać, gdziekolwiek i jakkolwiek. Ale ludzie ‘przepraszam’ nie powiedzą, ‘dziękuję’ nie powiedzą, ‘proszę’ nie powiedzą, a jeszcze mieliby mówić o wstydliwych dla nich sprawach? Ludzie nie potrafią powiedzieć: „Ja chcę. Ja nie chcę”, a mają powiedzieć o swoim siusiaku? O czym  my w ogóle rozmawiamy?

Chciałabym jeszcze zapytać o wstyd. Jest on komunikatem, że coś jest nie tak. On nie jest pozytywny? To źle, że się wstydzimy?

Katarzyna Miller: Wszystko, co nas ostrzega przed realnym zagrożeniem jest pozytywne. Jeżeli realnym zagrożeniem jest to, że ktoś mnie odrzuci, znielubi, nie będzie chciał mieć  kontaktu, trzeba brać to pod uwagę. Skoro żyjemy w społeczeństwie zamkniętym, piętnującym, musimy się z tym liczyć. I ludzie zawsze wybiorą wycofanie siebie, żeby się nie narazić. Wstyd jest takim uczuciem, które jest nadużywane w naszym wychowywaniu. My nie jesteśmy wychowywani, my jesteśmy tresowani i zawstydzani. Nas się nie uczy wiary w siebie. Wstyd i lęk to są najpaskudniejsze rzeczy. O lęku ludzie czasem mówią, przyznają się do niego. Wstyd to uczucie, które jest trudniejsze do zniesienia. Wstydzić się to takie dziecinne i w związku z tym, ci, którzy doznali dużo wstydu, już się sami pilnują. Bo co się będą narażać? My się sami cenzurujemy, bez przerwy. Zapominając, że to nie nasz wstyd, że on pochodzi z dzieciństwa, kiedy trzeba było prawie nie oddychać. Strategie przetrwania pozwalają przetrwać nawet całe życie. Ale dopiero jak spełnione są warunki bytowe (bezpieczeństwa, uznania, przynależności), można się zacząć rozwijać, kochać, szukać samospełnienia. Do takiego poziomu się często nie dochodzi. Wszystko, co nowe, jest już niebezpieczne.
Na zakończenie powiedzmy coś przyjemnego: pomimo takiej cywilizacji, w tym  kraju, w takich warunkach są fantastyczni ludzie, którzy szukają, mówią, piszą, są otwarci. Bo w ogóle zawsze są. Jest trudno, ale możemy sprawiać by było lepiej. To zależy od nas.

Rozmawiała Marta Buszko